Ngũ vận lục khí với dưỡng sinh, phòng bệnh

Ngũ vận lục khí học lấy "Thiên nhân tương ứng" làm tư tưởng chủ đạo - nghĩa là công nhận: Có một số phép tắc chung, có tính phổ biến, chi phối tất cả các biến động trong vũ trụ, từ vận hành của thiên thể, biến động của thời tiết khí hậu, cho đến sự biến đổi của sinh vật và phi sinh vật.

Lịch đặc biệt dùng trong Đông y

Trên lâm sàng, thực hiện được "nhân nhân" và "nhân địa" đã khó, thực hiện được "nhân thời" còn khó hơn nhiều. Để có thể vận hành đúng nguyên tắc "nhân thời", các bậc tiên y xưa đã sáng lập ra bộ môn khoa học "Ngũ vận lục khí", thường hay gọi tắt là "Vận khí".

Theo nghĩa hẹp, "Vận khí học" là một môn thuật số cổ đại, chuyên tính toán, dự báo về sự biến đổi của thời tiết khí hậu hàng năm và tác động đối với sức khỏe con người, cũng như tất cả các hiện tượng sinh mệnh trên trái đất. Theo nghĩa rộng, đó là lý thuyết về mối quan hệ vĩ mô, giữa những biến động của vũ trụ và những biến động của vạn vật. Nói theo ngôn ngữ ngày nay, "vạn vật" là "hệ sinh thái", bao gồm toàn bộ sinh vật (thực vật, động vật, vi sinh vật) và phi sinh vật trong môi trường (ánh sáng mặt trời, ôn độ, nước, không khí, thổ nhưỡng).

Vận khí học dùng lý luận Âm dương ngũ hành làm phương tiện phân tích và phô diễn; sử dụng "10 thiên can" (giáp, ất, bính, đinh, mậu, kỷ, canh, tân, nhâm, quý) và "12 địa chi" (tý, sửu, dần, mão, thìn, tỵ, ngọ, mùi, thân, dậu, tuất, hợi) làm công cụ tính toán.

Ngũ vận lục khí thực chất là một loại lịch tổ hợp - do "Ngũ vận" và "Lục khí" hợp thành. "Năm vận khí" có độ dài bằng "năm dương lịch", tương ứng với chu kỳ quay của trái đất chung quanh mặt trời: Khởi đầu từ tiết đại hàn (20 hoặc 21 tháng Giêng dương lịch) và kết thúc vào tiết đại hàn năm sau - muộn hơn năm dương lịch khoảng 20 ngày, nhưng lại sớm hơn năm âm lịch (khởi đầu trước hoặc sau lập xuân một số ngày). Thí dụ, năm vận khí Kỷ Sửu bắt đầu vào tiết đại hàn (20/01/2009), sớm hơn Tết Nguyên đán (26/01/2009) sáu ngày.

Ngũ vận là sự vận hành của 5 loại "khí": Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy ở trên mặt đất; chia ra 3 loại: "Chủ vận", "Tuế vận" và "Khách vận". Lục khí là: Phong Mộc, Quân Hỏa, Tướng Hỏa, Thấp Thổ, Táo Kim, Hàn Thủy - các nhân tố tạo nên sự biến hóa của khí hậu trong không gian. Nửa năm đầu khí "tư thiên" chủ quản, nửa năm cuối phụ thuộc vào khí "tại tuyền". Trong từng giai đoạn, tùy theo sự "đồng hóa" hoặc "dị hóa" của âm dương và ngũ hành giữa vận và khí, mà hình thành những trạng thái thời tiết khí hậu khác nhau.

So với dương lịch và âm lịch (nông lịch), "Lịch Ngũ vận lục khí" phản ảnh đúng hơn sự biến thiên của thời tiết, khí hậu hàng năm, phù hợp hơn với việc dưỡng sinh, dự phòng và chữa trị bệnh tật. Chính vì vậy, người xưa thường coi đó là một thứ lịch đặc biệt dùng trong Đông y.

Dưỡng sinh, trị bệnh năm Kỷ Sửu - 2009

Tuế vận năm Kỷ Sửu là "Thổ vận bất cập". Thổ vận bất cập, nên toàn năm "phong khí" thiên thịnh, cần chú ý phòng ngừa các chứng bệnh do phong tà gây nên. Nửa năm đầu thái âm thấp thổ tư thiên, thấp khí chủ sự, khí hậu ẩm ướt, mưa nhiều, cần chú ý phòng ngừa bệnh ở hai tạng tỳ, thận. Nửa năm cuối thái dương hàn thủy tại tuyền, hàn khí chủ sự, thời tiết giá lạnh, cần chú ý phòng ngừa bệnh ở tạng tâm.

Năm Kỷ Sửu có Tuế vận và Tư thiên đồng khí, là năm "Thiên phù". Tuế vận và Tuế chi cũng tương đồng, nên còn là năm "Tuế hội"; Vừa là "Thiên phù" vừa là "Tuế hội", là "Thái ất thiên phù". Tình hình phát bệnh, như y thư xưa viết: "Tuế hội giả bệnh từ nhi trì; Thiên phù giả bệnh tốc nhi nguy; Thái ất thiên phù giả, bệnh bạo nhi tử". Có nghĩa là: Những năm "Tuế hội" bệnh đến chậm và dai dẳng; Năm "Thiên phù" bệnh phát nhanh và nguy hiểm; Năm "Thái ất thiên phù" bệnh đến đột ngột, dễ bị tử vong. Kỷ Sửu là "Thái ất thiên phù", nên bệnh thường xuất hiện đột ngột, dễ gây tử vong; Cần chú ý phòng trị kịp thời.