Độc tố botolotoxin và những ứng dụng tuyệt vời

Năm 1895, Van Ermengem phát hiện ra từ dồi vi khuẩn Clostridium botulinum, một loại sống kị khí, có nha bào, rất khó bị tiêu diệt. Sau này, các tác giả khác còn thấy chúng trong đất, ruột cá, đồ hộp thịt cá, phân người. Chúng có chất độc botolotoxin, làm tổn thương hệ thần kinh trung ương (đặc biệt là đến các tín hiệu từ não đến cơ bắp), gây liệt cơ rõ nhất là liệt cơ mắt (không có phản ứng với ánh sáng, song thị), liệt cơ vòm miệng, lưỡi hầu, gây nên biến dạng mặt, nguy hiểm nhất là gây liệt trung tâm hô hấp, tim dẫn đến tử vong cao (70%). Chúng có nhiều loại A, B, C, D, E nhưng loại A, B, E cho độc tố mạnh nhất. Điều gây bất ngờ là y học đã “thuần phục” và ứng dụng độc tố này vào lĩnh vực chữa bệnh và làm đẹp.

Những ứng dụng tuyệt vời

Trong y học

Chữa chứng giật mi mắt: Vài chục năm trước, các thầy thuốc đã có suy nghĩ độc đáo: tiêm botolotoxin (BoNT-A) vào cơ mắt, làm liệt có mức độ các cơ này sẽ chữa được bệnh mắt hay giật. Thử nghiệm này thành công, trở thành liệu pháp chữa giật mi mắt hiệu quả.

Chữa chứng co cứng cơ, tắc nghẽn niệu: Tiêm vào cơ ở  chỗ  tận cùng thần kinh BoTX-A ức chế sự phóng thích chất dẫn truyền acetylcholin, làm giảm sự co cứng cơ. Sau tai biến mạch máu não có 60% người  bị co cứng cơ chi trên và chỉ 5% trong số này có thể hồi phục. Co cứng chi trên cùng với việc mất đi các phản ứng kết hợp khéo léo làm cho người bệnh khó khăn trong vận động, không thể chủ động trong cuộc sống (khó mặc quần áo, cầm thìa nĩa, khó rửa lòng bàn tay).

Tiêm tại chỗ, BoTX-A chỉ cho tác dụng khu trú, không tác động trên  các cơ lành, cũng không gây ra các tác dụng độc chung.  Tương tự như cơ chế trên, tiêm BoTX-A vào ở chỗ nối thần kinh - cơ sẽ gây liệt cơ vân  nên  chống được  tắc nghẽn niệu do phì đại tiền liệt tuyến.

Chữa chứng tiết nhiều nước bọt: Trong các bệnh thần kinh như Parkinson, bại não,  carcinoma đầu cổ, thoái hóa thần kinh, đột qụy, xơ cứng bên (amyotrophic lateral sclerosis) thường có chứng tiết nhiều nước bọt, ảnh hưởng không tốt đến hình ảnh, hoạt động giao tiếp của người bệnh. Lần lượt có nhiều tác giả Friedman, Potuska, Jongerius (2001); Suskin, Tuilon, Bothwell (2002), Ellies (2002-2003); Cheng, Mancini (2003) đã nghiên cứu dùng  BoTX-A và BoTX-B  chữa chứng này. Các nghiên cứu này tuy chưa lớn, nhưng đều nhận  thấy có hiệu quả, chưa ghi nhận tai biến, trừ trường hợp trong bệnh xơ cứng bên. Tuy nhiên, trong bệnh xơ cứng bên, nếu  tiêm  vào tuyến mang tai hay các tuyến dưới hàm cũng giảm  thiểu được tai biến này (Cheng, Newall-2003; Mancini-2003; Elilies-2001.

Chữa chứng tiết mồ hôi khu trú nguyên phát: Nghiên cứu  của  Naumann (2001 và 2002) cho biết: trong trường hợp đổ mồ hôi vừa và nặng, dùng BoTX-A tiêm dưới da cho hiệu quả tới 94% trong khi ở nhóm chứng chỉ đạt 36%. Trong thử nghiệm này, nhóm chứng cho tác dụng phụ nhiễm khuẩn cao hơn nhóm tiêm BoTX-A. Các tác giả sau đó Dressler, Benecke, Baumann, Halem (2003) cũng lặp lại thử nghiệm này với BoTX-B cho kết quả tương đương, tuy nhiên có gặp tác dụng phụ là làm khô miệng, gây khó khăn trong điều tiết mắt. Hiện BoTX-A được chỉ định chính thức dùng cho chứng tiết mồ hôi khu trú vừa và nặng tại nhiều nước như Canada, Australia, Vương quốc Anh.

Chữa chứng đau cơ xương: Foster (2001) đã thử nghiệm dùng BoTX-A điều trị đau cơ xương thắt lưng mạn tính. Các kết quả cho thấy: trên nhóm dùng BoTX-A có 73% người dùng  giảm được 50% các triệu chứng (tính theo thang điểm nhìn) và có 67% giảm được sự tàn tật (đánh giá  bằng bộ thang điểm câu hỏi đau thắt lưng OLBPD), trong khi trên nhóm chứng các tỷ lệ tương ứng này chỉ  là 25-19%. Lang (2003) cũng đề nghị dùng BoTX-A để cải thiện đau do làm giảm trương lực, giảm hoạt động quá mức của cơ, coi  như một liệu pháp  giảm đau đa phương thức, có lợi hơn cách trước đó là làm hồi phục chiều dài bình thường và sự cân bằng sinh học của cơ.

Chữa các chứng đau nhức đầu: Có thể tiêm BoTX-A vào các cơ vùng mặt hay vào các điểm đau cho các trường hợp nhức đầu mà nguyên nhân chưa xác định rõ.  Nghiên cứu hồi cứu (Blumenfeld-2003):  trong  271 người (bao gồm 29 nhức đầu Migraine, 19 nhức đầu do căng thẳng, 74 bị  nhức đầu  hỗn hợp,  154 nhức đầu mạn tính xảy ra hàng ngày) dùng BoTX-A thấy làm giảm được số ngày nhức đầu tính theo tháng từ 19 xuống 8 ngày, giảm được cường độ đau từ  2,4 điểm xuống 1,8 điểm. Cũng như thế với 263 người khác cũng  thấy  có 85% số người dùng BoTX-A  giảm được về số ngày nhức đầu trong tháng, giảm được cường độ đau. Trước đó Silberstein (2000) và Foster (2001) thực hiện các thử nghiệm có đối chứng với giả dược cho biết BoTX-A thực sự có lợi ích trên chứng nhức đầu. Tsui (1986) và Brashear (1999) cũng thấy     BoTX-A, BoTX-B có làm giảm đau trên các rối loạn trương lực cổ.

Trong thẩm mỹ

Botox được đưa vào sử dụng từ năm 1991.

Sự co các cơ đã gây nên  các vết nhăn gợn sóng ở trán, vết nhăn chân chim ở khóe mắt. Trước cả khi ứng dụng vào y học (nói trên), các thầy thuốc thẩm mỹ đã táo bạo tiêm vào cơ bắp trên mặt, làm liệt có mức độ các cơ này, xóa vết nhăn. Mãi đến tháng 4/2002, FDA (Mỹ) mới chính thức cho lưu hành, nhưng ngay từ năm 2001 đã có 1,6 triệu người Mỹ tự nguyện dùng thử, doanh số bán ra hàng năm lúc ấy 301 triệu USD và đến năm 2006 thì vượt qua ngưỡng 1 tỷ USD. Đối với việc dùng BoTX-A, nếu trong y học đi từng bước thăm dò, dè dặt thì trong thẩm mỹ lại sớm được ưa chuộng và dùng phổ biến.

Và hạn chế

BoTX-A chỉ xóa được các nếp nhăn do co cơ (ví dụ co cơ khi vui, khi buồn) nhưng không thể xóa vết nhăn do lão hóa (do giãn và trùng cơ). Vì thế không thể làm cho người già tươi tắn lại như nhiều người vẫn nhầm tưởng. Khi vui, khi buồn  thì có sự co cơ tương thích tạo nên nét rạng rỡ hay ủ dột. Làm liệt các cơ này thì xóa được nếp nhăn, song cũng lại mất đi sự co cơ để biểu lộ tình cảm. Những nghệ sĩ khi diễn xuất thì cần chau mày, nhíu mắt, nếu làm liệt cơ cũng sẽ không sắm được vai diễn. Nói một cách khác, xóa vết nhăn sẽ tạo nên người đẹp nhưng nhìn bên ngoài dường như là "người đẹp vô hồn". Mỗi lần xóa nếp nhăn chỉ kéo dài được 5-6 tháng, sau đó sẽ nhăn trở lại, và nếu muốn tiếp tục thì lại phải đến điều trị trở lại nhưng  dường như sự vô cảm bên ngoài càng rõ hơn.

 Dùng BoTX-A cần có hai thủ thuật cực kỳ quan trọng là phải tiêm đúng cơ bị bệnh,  tiêm đúng vào đầu thần kinh cơ. Trong thẩm mĩ, nếu tiêm không đúng sẽ làm liệt cơ chỗ khác, sinh ra nếp nhăn khác, kéo lệch hay biến dạng mặt. Trong y khoa, nếu tiêm  không đúng sẽ không chữa được bệnh  tại nơi cần trong khi đó lại gây giảm trương lực cơ tại nơi khác. Dùng BoTX-A còn có một điều quan trọng thứ hai là phải thăm dò, chọn được liều thích hợp. Cả trong thẩm mỹ cũng như trong y học, việc dùng quá liều sẽ gây phản tác dụng, tức là gây ra tác dụng ngoài ý muốn, làm liệt hay ức chế đau quá mức. Kể từ khi BoTX-A được dùng tới nay cũng đã có nhiều vụ kiện do các tai biến  này gây ra.

Có thể nói BoTX-A có trở thành ngoan ngoãn, làm việc thiện  hay không là nhờ sự hiểu biết của thầy thuốc để tận dụng tác dụng phụ và chế ngự độc tính của nó.

Hiện nay hầu hết các nghiên cứu phần lớn là trên BoTX-A, thấy có hiệu quả, ít độc,  nhưng  chưa nhiều trên BoTX-B, thấy có hiệu quả tương đương nhưng có độc hơn. Các biệt dược trên thị trường có  BoTX-A, BoTX-B với các tên thương mại khác nhau (botox, vistabl, dysport, xeomin) hàm lượng khác nhau (tùy theo hãng và nước cho phép). Cần xem xét kỹ, tránh nhầm lẫn khi dùng.

Mới đây, các nhà nghiên cứu thuộc Scripps Research Institute (California) tìm được hai phân tử có khả năng loại trừ 1 trong 7 độc tố thần kinh của butolotoxin, hy vọng là tiền đề cho một giải độc tố. Khi ngộ độc cần cấp cứu sớm khi bệnh nhân mới buồn nôn, nhức đầu, khô miệng, bị liệt cơ, rõ nhất là liệt cơ mắt, liệt các bắp thịt cổ. Nếu cấp cứu muộn (khi chuyển sang liệt hô hấp) thì khó tránh tử vong. Cần thấy được các ứng dụng quý giá của botolotoxin, song cần biết nó là con dao hai lưỡi, lưỡi nào cũng sắc.