Cẩn trọng với các độc tính của thuốc chống động kinh valproat

Valproat sodium hay acid valproic  (derparlin derpackot, epival, valcot) tác dụng theo cơ chế làm tăng nồng độ hoặc hoạt hóa chất ức chế dẫn truyền GABA nên chống lại các cơn động kinh. Thuốc hấp thu nhanh sau khi uống. Ở liều điều trị có tới 90% phân tử valproat liên kết với huyết tương. Khi nồng độ valproat cao, sự kiên kết này giảm đi, lượng valproat tự do tăng lên. Do đạt được đỉnh sớm, chu kỳ bán hủy dài, valproat có nồng độ tự do cao, thâm nhập vào hệ thần kinh, bảo đảm hiệu quả chống động kinh.

Valproat được chỉ định một mình hay phụ trợ trong cơn động kinh vắng ý thức, cơn động kinh giật cơ, cơn động kinh toàn thể (cơn động kinh lớn), cơn động kinh mất trương lực  và các cơn động kinh phức hợp. Trong cơn động kinh vắng ý thức (hoặc  kèm thêm  co giật toàn thân), valproat được thầy thuốc, người bệnh thích dùng hơn mặc dù ethosuximid có cùng công dụng nhưng độc tính thấp hơn. Trong cơn động kinh mất trương lực, cơn động kinh giật cơ, valproat có hiệu lực như phenytoin, carbamazepin.  Trong cơn động kinh cục bộ valproat cũng được chọn, song được xếp vào hàng thứ hai sau phenytoin, carbamazepin.

Valproat chuyển hóa chủ yếu ở gan tạo thành các chất chuyển hóa trung gian, bài tiết qua nước tiểu. Không được dùng cho người suy giảm chức năng gan hoặc  mắc bệnh gan cấp hay mạn. Cần thận trọng với người có tiền sử bệnh gan, người dùng nhiều thuốc chống co giật, trẻ em  rối loạn chuyển hóa bẩm sinh, bị các cơn động kinh nặng kèm theo chậm  phát triển trí tuệ, bị bệnh não thực thể, vì các đối tượng này thường có nguy cơ nhiễm độc thuốc cao.

Valproat ức chế hệ thần kinh trung ương. Khi dùng valproat không nên dùng thuốc hay các chất ức chế hệ thần kinh trung ương như thuốc ngủ,  rượu, vì tác dụng hiệp đồng của thuốc làm cho  người bệnh mỏi mệt và có thể xảy ra độc như dùng thuốc ức chế hệ thần kinh trung  ương quá liều. Khi dùng alproat cũng không được vận hành máy móc, lái tàu xe.

Đã có  bằng chứng valproat gây quái thai: dị tật nứt đốt sống xấp xỉ 1%-2%. Dị dạng khác gồm  khuyết tật sọ mặt, dị tật tim bẩm sinh hoặc gây giảm fibrinogen ở mẹ và trẻ nhỏ làm rối loạn đông máu. Một vài trường hợp người mẹ mang thai dùng valproat trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có thể bị suy gan dẫn đến tử vong. Valproat tiết vào sữa mẹ, nồng độ trong sữa xấp xỉ 1% - 10% so  với nồng độ trong máu mẹ.  Không dùng valproat cho người có thai và cho con bú. Trước khi dùng, phải thử chắc chắn là không có thai. Trong khi dùng thuốc phải có các biện pháp ngừa thai hữu hiệu, phải ngừng  thuốc sau một thời gian nhất định mới được có thai. Nếu vì điều kiện nhất thiết phải dùng thuốc, phải ngừng cho trẻ bú.

Khi kết hợp valproat với các thuốc chống động kinh khác, thì các thuốc phối hợp này gây cảm ứng enzym làm  cho thanh thải valproat tăng, rút ngắn  chu kỳ bán hủy, gây tương tác bất lợi. Gần đây (2007) Viện Gasthuisberg (Bỉ)  đã phát hiện tương tác bất lợi này khi phối hợp valproat với thuốc chống động kinh meropenem. Trong một nghiên cứu 18 tháng trên 39 người bệnh thấy nồng độ valproat trong huyết tương giảm trung bình tới 66% (từ 119mg/lít xuống chỉ còn 34mg/lít). Việc giảm nồng độ valproat dẫn tới không kiềm chế được cơn động kinh đồng nghĩa với cơn động kinh tăng lên. Ngừng sự phối hợp, nồng độ valproat trở lại bình thường. Khuyến cáo không nên phối hợp valproat với meropenem  hoặc khi phối hợp với các thuốc chống động kinh khác phải cân nhắc rất thận trọng vì  nguy cơ làm giảm nồng độ valproat  như nói trên.