Màu da ánh nắng

Vua nhạc pop Michael Jackson từng nói với nữ hoàng talkshow Oprah Winfrey: “Tôi là người Mỹ đen. Tôi tự hào về chủng tộc và tự hào tôi là ai”. Ca sĩ lừng danh phủ nhận đã làm thay đổi màu da mình và lặp đi lặp lại là anh mắc chứng bệnh bạch biến. Đó là hệ miễn dịch tấn công các tế bào sản xuất mêlanin, sắc tố tạo màu da.

Đàn ông, đàn bà và các bí ẩn của màu da. Ở mọi chủng tộc, phụ nữ da sáng hơn được đàn ông cho là lý tưởng vì gắn với sự thanh khiết, ôn nhu, mỏng manh và lành ý. Đàn bà lại bị thu hút bởi người nam da sậm hơn vì gắn với dục tình, đàn ông tính và bí ẩn (báo Anh The Independent ngày 16.3.2008 đưa tin nghiên cứu của đại học Toronto).

Ánh nắng cho chúng ta màu da

Đều từ màu da đen sẫm. Từ một – hai triệu năm trước, tổ tiên của con người đều có màu da sậm đen như người châu Phi bây giờ. Hậu duệ của bất kỳ người tiền sử nào đã di cư từ xích đạo lên phía Bắc đều bị đột biến để có màu da sáng lên (chọn lọc da sáng để sản xuất đủ vitamin D với ánh sáng xuyên thấu da).

Các đột biến gene dẫn tới màu da sáng ở Bắc Á thì không giống quá trình ở châu Âu: sau khi di cư khỏi châu Phi, hai nhóm này trở thành các quần thể khác biệt do áp lực chọn lọc của nơi ở và ánh nắng.

Mặt trời cho chúng ta màu da. Năm 1978, cơ quan Không gian Hoa Kỳ (NASA) đã vẽ bản đồ ôzôn quanh trái đất. Hai nhà nghiên cứu Jablonski và Chaplin cũng đo bức xạ cực tím (UV) và đối chiếu với màu da của dân bản địa của hơn 50 nước. Trùng hợp kỳ lạ: UV càng yếu, màu da càng sáng. Các tế bào da tạo ra sắc tố mêlanin. Chính mêlanin làm da con người có màu. Những người da sậm có nhiều mêlanin thì ít bị tia nắng gây khó như những người da sáng hơn, nhưng lại khó cho da tạo ra vitamin D nơi nắng yếu.

Sự phân bố màu da trên hành tinh chúng ta. Trước khi có cuộc di dân quần thể toàn cầu trong 500 năm qua, màu da sẫm tụ tập phần lớn ở gần xích đạo và màu da sáng dần tăng lên ở vùng xa hơn. Phần lớn người có da sẫm sống trong vùng vĩ độ 20^o trên dưới xích đạo. Phần lớn người có da sáng hơn cư trú ở Bắc bán cầu trên vĩ độ 20^o bắc.

Màu da con người thay đổi nhiều trên thế giới, từ đen sẫm ở một số người châu Phi, châu Úc, và Melanesia cho đến gần trắng hồng của các người Bắc Âu.

Hai lực đẩy đưa nhau. Bức xạ UV tạo ra sự đột biến ở các tế bào da dẫn đến ung thư da và cũng phá huỷ một vitamin B quan trọng là folat hay là axit folic, làm rối sự tổng hợp DNA. Càng nhiều mêlanin, sự bảo vệ chống bức xạ UV càng tốt và da càng sậm đen. Thật trái khoáy: tia UV có vai trò tuyệt vời khác là kích hoạt chất 7 – Dehydrocholesterol thành vitamin D3. Nhiều mêlanin cản trở sản xuất D3: chẳng nhằm nhò với người ở vùng nhiệt đới, ánh dương rạng rỡ, nhưng có phiền toái đối với phần thế giới ít nắng. Sự cần thiết bảo vệ da và nhu cầu vitamin D3 gắn dấu ấn lên màu da con người.

Sắc tố mêlanin từ đâu đến?

Tấm màng bao che thân thiết. Da là cơ quan rộng nhất của cơ thể con người, bảo vệ cơ thể với nhiều chức năng. Da trên cùng là biểu bì có các tế bào đáy sản sinh các tế bào kêratinô và loại thật đặc biệt là các tế bào mêlanô nằm dưới cùng chiếm 5% các tế bào biểu bì, ít mà vô cùng quan trọng.

Tế bào mêlanô (melanocyte) có ở nhiều nơi trong cơ thể (da, lông, râu, tóc và đôi mắt) sản xuất sắc tố mêlanin. Sự tạo mêlanin là một chuỗi phức tạp do các gene, các hormon và tia cực tím (UV) kiểm soát. Da rám nắng là kết quả của việc bức xạ cực tím (UVA và UVB) kích hoạt các tế bào mêlanô.

Mêlanin, tiếng Anh melanin, gốc Hy Lạp melanos là tối đen, gồm hai loại chính: eumêlanin là loại thông thường nhất, nhuộm thành màu đen, thấy ở lông tóc và da dưới hai dạng đen và nâu. Dạng đen nhiều nhuộm ra màu đen. Dạng nâu làm ra da, lông, tóc nâu. Dạng đen của eumêlanin thường gặp ở người có tổ tiên không châu Âu. Phêômêlanin (pheomalenin) nhuộm màu hồng có ở phụ nữ nhiều hơn đàn ông, cho màu da hồng hơn.

Hormon MSH từ đâu tới? Tuyến yên tiết ra MSH (melanocyte stimulating hormone). Hormon MSH kích thích các tế bào mêlanô tiết ra mêlanin. Còn một bí ẩn đến nay vẫn chưa rõ là chỗ nào của tuyến yên sản xuất MSH: thuỳ trước hay là thuỳ trung gian, màng mỏng ngăn cách hai thuỳ trước sau?

Màu lông, tóc và đôi mắt. Cũng hai loại eumêlanin và phêomêlanin nhuộm màu lông, tóc, râu. Nhiều mêlanin thì lông, tóc đậm màu hơn. Eumêlanin nhuộm màu đen hoặc nâu – phêomêlanin cho tóc màu đỏ. Đôi mắt màu đen láy nhờ có nhiều mêlanin. Ít mêlanin mắt hiện màu xanh, hạt dẻ chẳng hạn.

Công dụng kiểu tóc. Người châu Phi có bộ tóc xoăn tít dày đặc có thể là để ngừa ánh nắng vào cơ thể trong quá trình hình thành làn da sẫm theo dòng tiến hoá. Bộ tóc gồm những sợi thẳng cùng với màu da sáng của người Bắc Âu lại giúp cho bức xạ cực tím dễ vào cơ thể, hợp với nhu cầu tạo đủ vitamin D.

Tấm che sinh học

Mêlanin là tấm che sinh học. Bức xạ UV đe doạ màu da sáng, có thể gây tổn hại cho phân tử DNA, hậu quả trầm trọng là mêlanôm (melanoma, loại ung thư nguy hiểm của da). Ở Hoa Kỳ mỗi năm khoảng 54.000 người mắc mêlanôm và có 8.000 người tử vong. Người Mỹ gốc Âu có nguy cơ cao nhất, gấp mười lần người Mỹ gốc Phi. Người Úc và New Zealand ở châu Đại Dương có tỷ lệ mêlanôm cao nhất thế giới. Dễ hiểu thôi: họ mang màu da sáng đến vùng nhiệt đới rực nắng.

Phơi nắng rất cần cho cơ thể tạo ra vitamin D. Phải lưu tâm giữ cân bằng tránh nguy cơ ung thư da, mà không gây sự thiếu hụt vitamin D. Ở Hoa Kỳ và các nước công nghiệp phát triển, sữa uống được bổ sung vitamin A và D. Nhưng khuynh hướng dùng nước nhiều ngọt, các loại thay thế sữa và bớt thời gian sinh hoạt ngoài trời lại làm tăng bệnh còi xương. Vào năm 2007, có ghi nhận là chỉ 23% tuổi teen và người lớn đủ vitamin D, bằng phân nửa tỷ lệ của mười năm trước. Ở người Mỹ đen thì còn tệ hơn, từ 12% giảm xuống 3% đủ chuẩn. Thiếu vitamin D, trẻ con còi xương, người lớn loãng xương – các thiếu nữ bị biến dạng xương chậu, khó sinh con.