Người cao tuổi với đời sống gia đình

Trong chu kỳ của cuộc sống, người cao tuổi (NCT) thường trở lại giai đoạn phải lệ thuộc vào gia đình như đã lệ thuộc vào cha mẹ trong tuổi ấu thơ. Đó là vì khi tới tuổi cao, khả năng làm việc của họ giảm bớt, lại có thể nảy sinh ra một số bệnh liên hệ tới tuổi già, khiến họ mất khả năng tự túc, tự tồn, thậm chí mất cả khả năng hiểu biết

Đây là một vấn đề mà các xã hội Đông và Tây có giải pháp khác nhau, mặc dù có chung một mục tiêu là giúp đỡ NCT trong giai đoạn khó khăn nhất của đời họ.

Xin lần lượt xét về tình trạng NCT trong hai xã hội này.

Xã hội phương Tây

Yếu tố tinh thần ảnh hưởng không ít đến sức khỏe các cụ.

Tại các xã hội phương Tây, địa vị NCT tùy thuộc vào khả năng kiểm soát tài chính. Khi có khả năng này, NCT không lo bị sống cô đơn với các chứng bệnh kinh niên. Họ có thể thuê mướn những chuyên viên y tế để chăm sóc tại gia hoặc lựa chọn lối sống tập thể trong các cơ sở chuyên chăm sóc NCT với đầy đủ tiện nghi y tế, vật chất.

Nhưng đó cũng là thiểu số. Còn phần đông NCT với hạn hẹp tài chính phải nhờ vả hoặc gia đình thân thích hoặc các cơ quan chính phủ, cơ sở cộng đồng, các tổ chức từ thiện.

Tại các quốc gia kỹ nghệ cao, như Hoa Kỳ chẳng hạn, nhu cầu công ăn việc làm đã khiến gia đình phân cách, trái ngược với tình trạng các gia đình sinh sống gần gũi nhau trong các trang trại lớn vào đầu thế kỷ 20. Do đó, đa số NCT thường sống cô đơn trong ngôi nhà mà họ đã tạo lập từ thuở trung niên. Con cái họ thường là ở xa, có khi cách cả hàng ngàn cây số.

Nhận thức được sự khó khăn này, chính phủ Hoa Kỳ đã lập ra chương trình An Sinh xã hội, chương trình chăm sóc y tế miễn phí cho NCT từ 65 tuổi trở lên. Chính phủ còn trợ cấp cho các chương trình giúp đỡ NCT do các cộng đồng địa phương thực hiện. Các cộng đồng này điều hành nhiều trung tâm cao niên, cung cấp bữa ăn trưa với giá rẻ cho NCT, cung cấp vài dịch vụ y tế căn bản như: khám sức khỏe, đo huyết áp, khám mắt, thử đường, cholesterol trong máu. Nhiều trung tâm còn tổ chức các cuộc giải trí lành mạnh, như thể dục thể thao, đi bộ, bơi lội, đi xe đạp…

Các trung tâm cao niên này đã tạo ra một môi trường làm vơi bớt nỗi cô đơn của họ. Các bữa cơm tập thể cũng cung cấp cho họ những chất dinh dưỡng căn bản hàng ngày. Một cuộc khảo sát về ích lợi của bữa ăn tập thể đối với NCT cho thấy, họ có khả năng hấp thụ nhiều chất dinh dưỡng hơn dùng bữa ăn cô độc ở nhà. Có thể đây cũng là một yếu tố tâm lý chứng minh NCT cần một môi trường gia đình hay đoàn thể để tâm hồn được ổn định, đưa đến sự cải thiện các chức năng cơ thể.

Tóm lại, ở Hoa Kỳ NCT có thể vừa trông cậy vào sự giúp đỡ của gia đình vừa dựa vào sự trợ giúp của chính phủ và cộng đồng xã hội.

NCT ở Việt Nam

Ở các xã hội phương Đông như Việt Nam chẳng hạn, NCT căn bản đều nương tựa vào gia đình trong giai đoạn cuối của cuộc đời. Xã hội Việt Nam chưa có những chương trình giúp đỡ NCT hoặc có những trung tâm cao niên có tổ chức như ở Hoa Kỳ.

May mắn thay, người Việt Nam có truyền thống hiếu thảo đối với ông bà, cha mẹ. Người Việt nào cũng xem mình có bổn phận đền đáp công lao sinh thành dưỡng dục của cha mẹ. “Công cha như núi Thái Sơn. Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra”, là điều tâm niệm của con người Việt.

Do truyền thống tốt đẹp đó mà gia đình trở thành đơn vị gốc của xã hội. Đơn vị đó tồn tại qua nhiều cuộc xáo trộn kinh tế, chính trị của xã hội. NCT có một chỗ dựa nào đó trong cái đơn vị gốc này. Những người thiếu may mắn, không con cái, thì vẫn có thể nhờ vả bà con nội ngoại.

Cũng do truyền thống tốt đẹp của dân tộc mà cuộc sống chung giữa NCT và người trẻ dưới mái ấm của gia đình thường rất hài hòa, ổn định. Trong xã hội phương Tây, sự sống chung này không nhiều vì mỗi bên đều muốn có sự riêng tư.

NCT Việt viễn cư

Đối với người Việt định cư tại nước ngoài, những vị cao niên vẫn còn thừa hưởng cái truyền thống hiếu thảo của dân tộc. Các cụ vẫn còn được con cái phụng dưỡng như hồi còn ở bên nhà. Tuy đã có các chương trình trợ cấp của chính phủ, các cụ vẫn không chọn lối sống cô độc, lẻ loi.

Ngoại trừ khi quá yếu đau, sự hiện diện của các cụ còn là một lợi ích cho con, đặc biệt cho cặp vợ chồng trẻ. Khi cả hai vợ chồng đều đi làm thì các cụ trở thành quản gia cho họ.

Khi họ có con nhỏ, các cụ kiêm luôn việc giữ trẻ, đôi khi phụ trách cả công việc bếp núc. Các cụ vui vẻ làm những công việc đó cho con cái, không than phiền.

Sự xung khắc do khoảng cách tuổi tác ít khi xảy ra, chỉ trừ một số rất nhỏ trong đó hoặc dâu, rể đã tiêm nhiễm nặng chủ nghĩa cá nhân Âu - Mỹ.

Một số các cụ cảm thấy cô đơn vì không có bạn đồng trang lứa để hàn huyên, trao đổi. Các cụ không thích đến các trung tâm cao niên để giải trí như người địa phương, đôi khi vì thiếu phương tiện di chuyển mà các trung tâm này cũng chỉ có ở các thành phố có đông người mình định cư và số người tham dự vẫn ít oi.

Nói tóm lại, môi trường thích hợp nhất đối với các cụ vẫn là gia đình, trong đó các cụ sống thoải mái giữa đông đảo con cháu. Tâm lý chung là các cụ thường chọn ở với con trai vì theo quan niệm Đông phương, dâu là con mà rể là khách, các cụ thà nhờ vả nương tựa con trai và con dâu hơn. (Quan niệm này khác với quan niệm phương Tây, đặc biệt là người Mỹ. Họ cho rằng con trai chỉ là con cho tới khi nó lấy vợ, còn con gái thì là con của họ suốt đời).

Sống dưới mái ấm đại gia đình, các cụ ở ta hưởng được sự chăm sóc cả vật chất lẫn tinh thần. Yếu tố tinh thần lại có ảnh hưởng không ít tới sức khỏe của các cụ. Cho nên, truyền thống phụng dưỡng cha mẹ không những tốt đẹp về phương diện văn hóa mà còn tốt về phương diện kinh tế, bằng cách giảm thiểu tốn kém về các dịch vụ y tế dành cho các cụ.

Trong các gia đình Việt Nam còn giữ được nền nếp cổ truyền, các cụ do tuổi tác được con cháu trọng nể, đương nhiên trở thành những nhân vật tiêu biểu cho trật tự và tình đoàn kết của các thành phần trong gia đình.

Tuy nhiên, tình trạng này trong tương lai gần sẽ có một vài biến chuyển. Đám trẻ được trường học dạy cho lối suy tư và hành động tự lập đối với gia đình thường trở nên ương ngạnh. Chúng xem các cụ thuộc thế hệ đã qua, không phù hợp với lý tưởng tự do của chúng. Cho nên nếu các cụ không cởi mở mà quá khắt khe theo lối sống cổ truyền thì e rằng sớm muộn cũng mất đi mối quan hệ tình cảm với lũ trẻ.

Các cụ cần thích nghi với hoàn cảnh mới, với sự hội nhập vào xã hội mới, tìm hiểu tâm tư, ước mơ, lối suy nghĩ của tuổi trẻ, sẵn sàng chấp nhận những khác biệt, đặt trọng tâm vào tình thương. Có thế các cụ mới hòa đồng được với sự đổi đời do hoàn cảnh tạo nên. Mà có hòa đồng, thích nghi thì các cụ mới bảo vệ được sức khỏe tinh thân, nắm được bí quyết của tiến trình an hưởng tuổi vàng.