Tiền đái tháo đường

E-mail | Bản in | Lưu xem sau

Trước khi mắc bệnh đái tháo đường, người bệnh đã trải qua giai đoạn rối loạn đường huyết hoặc rối loạn dung nạp glucose còn gọi là tiền đái tháo đường . Nghiên cứu gần đây cho thấy một số bộ phận cơ thể đã bị tổn thương, đặc biệt là tim và hệ tuần hoàn trong thời gian bị tiền đái tháo đường .
 
Tiền đái tháo đường  là một tình trạng bệnh lý có thể điều trị được. Nghiên cứu Chương trình phòng chống bệnh đái tháo đường  mới hoàn thành gần đây cho thấy những người mắc tiền đái tháo đường  có thể ngăn ngừa việc tiến triển từ tiền đái tháo đường  lên thành bệnh đái tháo đường  type 2 bằng cách điều chỉnh chế độ dinh dưỡng và tăng cường hoạt động thể lực.

Tiền đái tháo đường  là gì?

Tiền đái tháo đường  là tình trạng đường huyết cao nhưng chưa cao đến mức bị đái tháo đường. Tiền đái tháo đường  cũng được biết tới với cái tên rối loạn đường huyết lúc đói (IFG) hoặc rối loạn dung nạp glucose (IGT). Khái niệm tiền đái tháo đường  đã được Cơ quan về dịch vụ Sức khỏe và con người của Mỹ (HHS) và Hiệp hội đái tháo đường  Mỹ (ADA) đưa ra vào tháng 3 năm 2002 nhằm nâng cao nhận thức của cộng đồng về căn bệnh ngày càng lan rộng này. Theo HHS, gần 41 triệu người Mỹ mắc tiền đái tháo đường . Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng hầu hết những người có đường huyết nằm trong ngưỡng tiền đái tháo đường  đều tiến triển lên đái tháo đường  type 2 trong vòng 10 năm; nghiên cứu cũng cho thấy 50% người mắc tiền đái tháo đường  có nguy cơ bị bệnh tim mạch hoặc đột quỵ. Tiền đái tháo đường  có thể kiểm soát được và trong nhiều trường hợp có thể đẩy lùi được thông qua việc điều chỉnh lối sống.

Những ai có nguy cơ bị tiền đái tháo đường ?

Hội đồng các chuyên gia của HHS và ADA khuyên nhân viên y tế nên sàng lọc tất cả những người béo phì từ 45 tuổi trở lên (với chỉ số khối cơ thể BMI lớn hơn hoặc bằng 25). Những người béo phì tuổi dưới 45 cũng cần được sàng lọc nếu họ có một trong những yếu tố nguy cơ sau: tăng huyết áp, tiền sử gia đình có người bị đái tháo đường , nồng độ mỡ trong máu cholesterol tốt (HDL – high-density lipoprotein) thấp và triglyceride cao, đái tháo đường  thai kỳ hoặc đẻ con to trên 4kg, hoặc thuộc chủng tộc có nguy cơ bị đái tháo đường  type 2 cao (như người Mỹ gốc Phi, người Mỹ bản xứ, người Mỹ gốc Á/ dân thuộc các đảo ở Thái Bình Dương và người Mỹ gốc Tây Ban Nha hoặc Bồ Đào Nha, La tinh). Nếu một người (có yếu tố nguy cơ) được xét nghiệm sàng lọc tiền đái tháo đường  và kết quả đường huyết nằm trong giới hạn bình thường thì ADA khuyên nên làm xét nghiệm lại 3 năm một lần. Nếu một người được chẩn đoán tiền đái tháo đường  thì nên làm xét nghiệm sàng lọc chẩn đoán đái tháo đường  type 2 cứ 1 đến 2 năm một lần.

Trẻ em và thanh niên mới trưởng thành cũng có nguy cơ mắc tiền đái tháo đường . Một nghiên cứu công bố trên tạp chí y học của Anh “The New England Journal of Medicine” vào tháng 3 năm 2002 cho biết 25% trẻ em béo phì và 21% thanh niên mới trưởng thành có mức đường huyết nằm trong khoảng tiền đái tháo đường . Hiện nay chỉ có một bộ phận nhỏ các em hiểu biết về cách phòng tránh hoặc ngăn ngừa bệnh tiến triển lên thành đái tháo đường  type 2 ở trẻ em. Do đó vào thời điểm hiện tại những tổ chức lớn về y tế chưa kêu gọi chiến dịch sàng lọc đại trà tiền đái tháo đường  ở những đối tượng trẻ tuổi. Tuy vậy năm 2000, Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ khuyến cáo tầm soát đái tháo đường  cho trẻ em béo phì có hai hoặc nhiều hơn các yếu tố nguy cơ đề cập ở trên.

Ở người lớn được chẩn đoán tiền đái tháo đường , việc thay đổi hành vi lối sống có thể phòng tránh và làm chậm quá trình bệnh tiến triển lên thành đái tháo đường  type 2. Kết quả từ Chương trình Phòng chống bệnh đái tháo đường  của HHS tiến hành trên 3000 người cho thấy giảm từ 5 đến 7%kg cân nặng có thể làm giảm 58% nguy cơ bệnh tiến triển lên đái tháo đường  type 2. Có thể giảm cân bằng cách ăn kiêng (giảm chất béo và lượng calo ăn vào) cũng như tập thể dục với mức độ vừa phải tối thiểu 150 phút một tuần (hầu hết những người tham gia nghiên cứu chọn đi bộ). Uống thuốc điều trị đái tháo đường  gốc metformin cũng có thể làm chậm quá trình tiến triển của bệnh lên đái tháo đường  type 2 ở một số người tham gia nghiên cứu.

Sự khác nhau giữa đường huyết bình thường, tiền đái tháo đường  và đái tháo đường

Đường huyết (ĐH) được coi là bình thường khi đường huyết lúc đói dưới 100 mg/l (5.6 mmol/l) và đường huyết sau ăn 2h dưới 140 mg/dl (7.8 mmol/l). Được chẩn đoán đái tháo đường  khi đường huyết đói lớn hơn hoặc bằng 126 mg/dl (7 mmol/l) và đường huyết sau ăn 2h lớn hơn hoặc bằng 200 mg/ dL (11.1 mmol/ l); khoảng cách giữa đái tháo đường  và không đái tháo đường  chưa được định nghĩa rõ ràng. Ở một số người có mức đường huyết chấp chới ngưỡng (ĐH đói trong khoảng từ 100 – 125 mg/dl; ĐH sau ăn 2h từ 140 – 199 mg/ dl) cảnh báo nguy cơ có thể mắc bệnh đái tháo đường  type 2, bệnh tim mạch và các biến chứng mạch máu nhỏ.

Những rủi ro lâm sàng người bệnh có thể mắc phải là gì?

Trong nghiên cứu DECODE, nguy cơ tử vong do tất cả các nguyên nhân tăng đáng kể nếu ĐH 2h sau ăn tăng từ 95 lên 200 mg/dL. Trong Chương trình Phòng chống bệnh đái tháo đường , khoảng 8% bệnh nhân rối loạn dung nạp đường huyết bị biến chứng võng mạc và 13% trong số họ sẽ bị mắc đái tháo đường . Nghiên cứu STOP NIDDM cho thấy nhóm chứng (placebo) với huyết áp tăng (> 140/90 mmHg) và tiền sử rối loạn dung nạp glucose 3 năm làm tăng nguy cơ bị các biến cố về tim mạch khoảng 5% trong vòng 4 năm. Nghiên cứu Honolulu về tim mạch (Honolulu Heart Study) cho thấy tăng đường huyết sau ăn thường đi kèm với tăng các ca đột tử trong 23 năm nghiên cứu.

Mục tiêu và phác đồ điều trị tiền đái tháo đường

Tăng cường hoạt động thể lực có thể ngăn ngừa tiến triển bệnh.

Mục tiêu thay đổi hành vi lối sống được đặt lên hàng đầu vì nó an toàn và hiệu quả trong kiểm soát đường huyết và giảm nguy cơ mắc các bệnh tim mạch. Mục tiêu điều trị huyết áp và mỡ máu cũng giống như đối với người bệnh đái tháo đường . Người mắc tiền đái tháo đường  nên giảm cân nặng từ 5 đến 10% và về lâu dài nên duy trì mức cân nặng này, sử dụng các chiến lược như tự theo dõi, đặt mục tiêu điều trị khả thi, từng bước một, kiểm soát các tác nhân kích thích.

Thông thường, người bị tiền đái tháo đường  nên tập thể dục ở mức độ vừa phải khoảng 30 đến 60 phút mỗi ngày, tối thiểu 5 ngày trong tuần. Thực hiện chế độ ăn ít chất béo, chất béo bão hòa và phải đủ chất xơ. Giảm bớt muối và tránh đồ uống có cồn để kiểm soát huyết áp.

Vì FDA chưa duyệt cho dùng bất cứ loại thuốc nào để ngăn ngừa đái tháo đường , bất cứ quyết định dùng thuốc nào để điều trị tiền đái tháo đường  đều phải dựa trên chứng cứ xác đáng và phải cân nhắc lợi – hại. Đối với những người mắc tiền đái tháo đường  với các yếu tố nguy cơ cao, có thể cân nhắc dùng thuốc hạ đường huyết kết hợp với điều chỉnh chế độ ăn uống, tập luyện. Các thuốc metformin và acarbose khá an toàn và đã được chứng minh là làm chậm quá trình tiến triển từ tiền đái tháo đường  lên đái tháo đường . TZD cũng ngăn ngừa tiền đái tháo đường  tiến triển thành đái tháo đường  nhưng vẫn còn một số lo ngại khi dùng thuốc này do các vấn đề liên quan tới suy tim do ứ huyết hoặc gây giòn xương.

Mỡ máu cũng phải được duy trì ở mức mục tiêu điều trị của người bệnh đái tháo đường . Nhóm statin được khuyên dùng. Fibrates, bile acid sequestrants, ezetimibe và một số loại thuốc khác có thể có tác dụng tốt đối với một số bệnh nhân. Niacin có thể làm giảm mỡ máu nhưng có nhiều nguy cơ gây tăng đường huyết.

Người mắc tiền đái tháo đường  cũng phải duy trì mức huyết áp như mức mục tiêu được khuyến cáo hiện nay của người bệnh đái tháo đường  (huyết áp tâm thu < 130mmHg và tâm trương 80mmHg). Thuốc ức chế men chuyển angiotensin hoặc thuốc chẹn thụ thể angiotensin là lựa chọn hàng đầu và thuốc chẹn kênh canxi là lựa chọn thứ hai trong điều trị. Vì tác dụng phụ là hạ đường huyết, nên tránh dùng thiazides và/ hoặc chẹn β, nếu có thể.

Nên dùng aspirin cho tất cả những người mắc tiền đái tháo đường  ít nguy cơ bị các bệnh dạ dày, ruột, xuất huyết não hoặc các loại xuất huyết khác.

Theo dõi tiền đái tháo đường  và điều trị?

Người mắc tiền đái tháo đường  nên làm xét nghiệm rối loạn dung nạp glucose hàng năm và kiểm tra microalbumin niệu và đường huyết đói, HbA1C, mỡ máu 6 tháng một lần. Bệnh nhân có nguy cơ cao nhất (có nhiều hơn một những yếu tố sau: rối loạn dung nạp glucose, rối loạn đường huyết đói, hoặc hội chứng rối loạn chuyển hóa) cần được theo dõi chặt chẽ hơn.

Thuốc có thể làm đảo ngược tiền đái tháo đường  không?

Các thử nghiệm lâm sàng cũng chỉ ra rằng người có nguy cơ cao tiến triển thành bệnh đái tháo đường  có thể được điều trị để phòng chống hoặc ngăn cản khởi đầu của đái tháo đường . Liệu pháp đầu tiên nên làm là chương trình thực hiện lối sống lành mạnh bởi vì giảm cân và thể dục có hiệu quả hơn nhiều so với bất cứ một thuốc nào trong giảm nguy cơ bệnh đái tháo đường .

(Theo TS. Lê Phong // Suckhoe & Đoisong)